هتل صادقیه مشهد    هتل صابر مشهد    دهکده تندرستی تنکابن باشگاه مشتریان نقشه سایت    ورود کاربران    ارتباط با ما
گردشگری در قم
بررسی صنعت گردشگری و نقش آن در اقتصاد قم
چکیده پژوهش
با توجه به این که سالانه حدود چهار میلیون گردشگر گذری در قم وجود دارد قاعدتا صنعت گردشگری بایستی تأثیر عمیقی بر تحولات اقتصادی اجتماعی قم از خود به جای بگذارد. اما متأسفانه چنین نیست به طوری که درآمد حاصل از گردشگری در سال 1379 حدود 9/2% درآمد ملی استان را به خود اختصاص داده است. پژوهشگر در این پژوهش به نتیجه رسیده است که علت ناچیز بودن سهم گردشگری در درآمد ملی استان این است که گردشگران قم به صورت گذری و تقریبا کمتر از یک شبانه روز در قم اقامت دارند و کمبود امکانات اقامتی، تفریحی و عوامل زیست محیطی باعث چنین مسأله‏ای شده است. بنابراین برای حل این معضل راهکارهایی از جمله گسترش امکانات رفاهی، اقامتی، تفریحی و تبلیغاتی پیشنهاد شده است.
این پژوهش کوشیده است تا ضمن ارایه کلی از وضعیت گردشگری استان قم و میزان تأثیرگذاری آن بر متغییرهای کلان اقتصادی استان مانند درآمد، مصرف و پس‏انداز، و... بر بخشهای مختلف اقتصادی مورد ارزیابی قرار گیرد.

مقدمه
واقعیتی که اکنون در دنیا وجود دارد، این که بیش از دو سوم(1) مردم جهان در وضعیت اقتصادی بسیار نامناسبی به سر می‏برند؛ و حتی از تأمین حداقل امکانات برخوردار نیستند. حال بحث این است که چگونه می‏توان این وضعیت را تغییر داد. برای این منظور الگوهای توسعه اقتصادی گوناگونی مطرح شده است. ولی به نظر می‏رسد که الگوی توسعه اقتصادی مناسبی که با واقعیت‏های خارجی و اجرایی منطبق باشد، الگوی توسعه اقتصادی رشد نامتوازن(2)است؛ که توسط هیرشمن ارایه شده است. بر این اساس این الگو باید بخش‏هایی به عنوان منتخب اقتصادی مطرح شده و سرمایه‏گذاری در این بخش‏های منتخب انجام گرفته باشد و سود حاصل از این سرمایه‏گذاری‏ها در بخش‏های دیگر سرمایه‏گذاری گردد.
شواهد حاکی از این است که امروزه صنعت گردشگری در جهان بسیار گسترده و دارای اهمیت است؛ و می‏توان از این طریق حرکتی به سمت وضعیت مطلوب اقتصادی انجام داد؛ و بدین وسیله بر مشکلات اقتصادی فائق آمد. به طوری که براساس آمار ارایه شده توسط سازمان جهانی گردشگری(3) در سال 1998 درآمد گردشگری(4) 445 میلیارد دلار بوده و از کل صادرات نفت کشورهای عضو اُوپک به میزان قابل توجهی بیشتر بوده است.
حال با توجه به این که ایران جزء ده کشور ردیف اول کشورهایی است که دارای آثار باستانی و تاریخی و مذهبی است؛ و بالقوه توان جذب درآمد هنگفتی از طریق گردشگری را داراست. برای رها شدن از وابستگی یک طرفه به اقتصاد جهانی و مصون ماندن از نوسات شدید قیمت نفت که ضربه سهمگینی را به اقتصاد کشور وارد می‏سازد؛ ودرآمد حاصل از این صنعت که تمام شدنی نیست و می‏توان اقتصاد بدون اتکاء به صادرات نفت را بر این اساس پی‏ریزی نمود.
بنابراین لازم است تا به خوبی ظرفیت‏های گردشگری هر منطقه را به طور واقعی شناسایی کرده و امکانات توسعه ظرفیت‏های گردشگری را با ارزیابی دقیق مشخص نمود. به همین جهت مطالعه تحولات اقتصادی اجتماعی استان قمبا توجه به ویژگی گردشگری مذهبی و تاریخی فرهنگی و ارزیابی آن در فرایند توسعه را پی می‏گیریم. شناختوضعیت بخش‏های مختلف اقتصادی استان و ظرفیت‏های متفاوت هر بخشی ما را در ارزیابی وضعیت آینده کمک می‏نماید.

اهمیت و موضوع پژوهش
صنعت گردشگری در جهان در دهه‏های اخیر از رشد بسیار خوبی برخوردار بوده است، به طوری که در سال 1950 تعداد گردشگران بین‏المللی 25 میلیون نفر و درآمد حاصل از آن (1/2) میلیارد دلار بوده است(5) در سال 1999 تعداد گردشگران به 9/656 میلیون نفر و میزان درآمد حاصل از آن به 455 میلیارد دلار رسیده است؛(6) و پیش‏بینی می‏شوددر سال 2005 تعداد گردشگران بین‏المللی به رقم 937 میلیون نفر و تولید ناخالص این صنعت در جهان به 2/7 تریلیون دلار برسد.(7) کشورهای مختلف جهان سعی دارند که سهم بیشتری از این صنعت را به خود اختصاص دهند تا بر مشکلات اقتصادی خود از قبیل بیکاری، کمبود منابع ارزی و... فائق آیند. ضرورت ایجاب می‏کند که با شناخت استعددها و توانمندی‏های این صنعت در هر منطقه، گامی در جهت تقویت این صنعت برداشته شود.
استان قم به لحاظ دارا بودن جاذبه‏های مذهبی (زیارتی)، علمی، تاریخی فرهنگی، یکی از مراکز غنی کشور محسوب می‏شود. وجود حرم حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام که دومین قطب زیارتی کشور بعد از حرم مطهر امام رضا علیه‏السلام است و مسجد مقدس جمکران، دریاچه نمک، نقاط کویری دیدنی، آثار تاریخی و فرهنگی که می‏تواند هزاران گردشگر داخلی و خارجی را جذب نماید. بنابراین انجام یک تحقیق در مورد موقعیت گردشگری در این استان و شناخت امکانات بالفعل و بالقوه این استان ضروری است.

تعداد گردشگران ورودی به استان قم
از تعداد ورود گردشگران به استان قم قبل از سال 1377 اطلاع دقیق و مستندی وجود ندارد، ولی براساس گزارش ستاد تسهیلات زائرین که زیر مجموعه استانداری می‏باشد، تعداد ورودی گردشگران داخلی و خارجی از سال 1377 که در قم اسکان یافته و متوسط مدت اقامت گردشگران داخلی یک شبانه روز و مدت متوسط اقامت گردشگران خارجی 5 شبانه روز می‏باشد، در جدول شماره 70-4 نشان داده شده است.
جدول (1) تعداد ورودی گردشگران داخلی و خارجی استان در طی سالهای 77، 78، 79 و نیمه اول 80

شرح

1377

1378

1379

نیمه ‏اول‏ سال80

تعداد گردشگران داخلی

814787

831632

855486

795844

تعداد گردشگران خارجی

119649

119220

121927

69890


مأخذ: گزارش ستاد تسهیلات زائرین قم

بنا بر گزارش تهسیلات زائرین، به طور متوسط در طول سال 79 روزانه حدود 7000 تا 7500 نفر گردشگر گذری وارد شهر قم شده و مدت توقف آنها حدود چهار ساعت می‏باشد. در طول همین سال به طور متوسط در هر هفته شبهای چهارشنبه و جمعه بین 50 تا 60 هزار نفر، از اقصی نقاط کشور، به مسجد مقدس جمکران مشرف می‏شوند، و مدت اقامت آنها در مسجد مقدس جمکران حدود شش ساعت می‏باشد.


امکانات و تأسیسات گردشگری در استان قم

بنا بر گزارش سازمان ایرانگردی و جهانگردی در پایان سال 1377 تعداد 8 هتل و آپارتمان و 48 میهمان‏پذیر با ظرفیت 2961 تخت و در سال 1378 با افزایش 2%، تعداد تخت‏ها به 3017 تخت(26) رسیده است. لیکن در سال 1379 به جهت گسترش و طرح توسعه حرم
مطهر حضرت معصومه علیهاالسلام و تخریب شش مهمان‏پذیر، تعداد مهمان‏پذیرها به 42 واحد و تعداد تختها در مجموع به 2791 تخت رسید. (نسبت سه سال 1378 حدود 4/7% کاهش داشته است) این امکانات رفاهی، از لحاظ کمی و کیفی، مخصوصا برای مسافرین خارجی مطلوب و مناسب نیست. همین امر باعث شده است که حدود 70% گردشگران، اقامتی کمتر از یک شبانه روز(27) در استان داشته باشند. بنابراین برای جذب گردشگر و مخصوصا طولانی کردن مدت اقامت آنها در استان، ایجاد امکانات رفاهی و احداث امکانات مناسب اقامتی امری ضروری است.

نقش صنعت گردشگری در تحولات اقتصادی استان قم

خصوصیات گردشگران استان قم
برای شناخت دقیق‏تر اثرات اقتصادی اجتماعی گردشگری در تحولات اقتصادی استان قم لازم است؛ ابتدا خصوصیات عمده گردشگران وارده به استان را به خوبی شناسایی نموده، سپس بررسی نمود که این خصوصیات چگونه به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر بخش‏های دیگر اقتصادی اثر می‏گذارند و به تدریج موجب تحول در زمینه‏های دیگر می‏گردند.

الف. عمده بودن هدف زیارت
بر طبق مطالعات انجام شده توسط سازمان ایرانگردی و جهانگردی در استان قم در سال 79، 85% جامعه آماری که به قم سفر کرده‏اند، از باب زیارت حضرت معصومه علیهاالسلام و امامزادگان و امکان مقدسه و متبرکه بوده است و میزان 11% سیاحت، جهت دیدن اماکن تفریحی و گردشی بوده است،(28) این مطالعات بیانگر این مسأله است که انگیزه اغلب گردشگران استان قم، انگیزه مذهبی است، و این خصوصیت اثرات متفاوتی با آنچه گردشگران غیر مذهبی می‏توانند در زمینه‏های اقتصادی اجتماعی به جای گذارند می‏باشد. همانطور که در مبحث مبانی اقتصادی (نظری) گردشگری مطرح شد، تقاضای گردشگری از یک ساختار پیچیده به لحاظ تنوع انگیزه‏های گردشگری برخوردار می‏باشد، به طوری که گردشگران با توجه به سلیقه‏های متفاوت که عوامل غیراقتصادی می‏باشد، در برابر عوامل اقتصادی مانند درآمد و قیمت، رفتارهای متفاوتی از خود نشان می‏دهند. همچنین تأثیر عوامل غیراقتصادی از جمله انگیزه مذهبی گردشگران است، که باعث می‏شود تا علیرغم تغییرات در سایر عواملی که بر تقاضای گردشگری تأثیر می‏گذارد، تقاضای گردشگری مذهبی ثابت و بالقوه‏ای برای زیارت اماکن مذهبی وجود داشته است. در حقیقت بازارگردشگری مذهبی بازاری است که تقاضای آن کم کشش است.
لذا بر این اساس موقعیت گردشگری مذهبی استان قم بعد از مشهد مقدس به عنوان دومین قطب گردشگریمذهبی، باعث جذب هزاران زائر عاشق ایرانی و سایر کشورها مخصوصا کشورهای حاشیه خلیج فارس می‏شود.

جدول(2)درصد هدف عمده مسافران وارد شده به استان 1379

زیارت

سیاحت

مأموریت‏های اداری و شغلی

85%

11%

4%


مأخذ: طرح تحقیقاتی نظر سنجی سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان قم، فرودین 79

ب. تعلق گردشگر به طبقات درآمدی متوسط و پایین
با توجه به نتایج طرح تحقیقاتی نظرسنجی که توسط سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان قم در فروردین 79 انجام شده است، 26% از جامعه آماری، خواهان اقامت در واحدهای هتل بوده و 74% آنها خواهان اقامت در مهمانپذیر بوده‏اند، براساس این نظرسنجی استنباط می‏شود که افرادی که به قم سفر می‏کنند، اکثرا از بُعد اقتصادی مایل هستند مکان‏های اقامتی کم خرج‏تری اقامت گزینند. نتیجه می‏گیریم که اکثریت گردشگران مربوط به طبقات متوسط و پایین جامعه می‏باشند. علاوه بر آن گردشگران استان قکه با انگیزه مذهبی و با هدف زیارت اقدام به مسافرت می‏کنند، از نظر اجتماعی معمولاً بیشتر در میان طبقات با درآمد متوسط و کم‏درآمد می‏باشند.

ج. دوران اقامت کوتاه
سومین خصوصیت گردشگران وارد شده به استان قم، دوران کوتاه اقامت آنان است. چنانچه از گزارش ستاد تسهیلات زائرین استنباط می‏گردد، متوسط اقامت زائرین ایرانی یک شبانه روز و زائرین خارجی حدود 5 شبانه روز است. در حدود چهار میلیون نفر از گردشگران که آنان را گردشگران گذری می‏نامیم کمتر از یک شبانه روز اقامت دارند و این دسته از زائرین تمایل دارند، در مناسبت‏های ایام هفته (شبهای چهارشنبه، جمعه) و یا مناسبت‏های مذهبیدر جوار مرقد حضرت معصومه علیهاالسلام یا در مسجد مقدس جمکران بوده و اعمال را به جای آورده تا ثواب ببرند و برنامه سفر خود را بر این اساس تنظیم می‏نمایند.

د. فصلی بودن گردشگری
فصلی بودن گردشگری را از دو جنبه می‏توان مورد مطالعه قرار داد، جنبه اول آن این که افراد جامعه عموما در ایام فراغت و تعصیلات دست به مسافرت می‏زنند و این مسأله در تمام انواع گردشگری مصداق دارد، مانند تعصیلات تابستان یا عید. جنبه دیگر آن که خاص گردشگری مذهبی است و بسیاری از افراد جامعه به خاطر ثوابی که از همجواری با مرقد حضرت معصومه علیهاالسلام و یا مسجد مقدس جمکران در ایام خاصی می‏برند، اقدام به مسافرت می‏کنند. مانند ایام سوگواری ائمه اطهار، عاشورا، تاسوعا، پانزدهم شعبان، و این ایام به خاطر تفاوت سال قمری با شمسی هر ساله تغییر می‏کند. از این جهت نوعی فصول مذهبی برای گردشگران مذهبی محسوب می‏شود. براساس گزارش ستاد تسهیلات زائرین در سال 1379، 43% زائرین در فصل بهار 21% در فصل تابستان، 19% درفصل پاییز و 16% در فصل زمستان به قم مسافرت نموده‏اند.
برآورد تعداد گردشگران وارده به استان قم تا پایان برنامه توسعه اقتصادی، اجتماعی 83-79
با توجه به گزارش ستاد تسهیلات زائرین ارقام مربوط به تعداد گردشگران استانقم از سال 1377 موجود می‏باشد. برآورد تعداد گردشگران وارده به استان قم در سالهای آینده، با توجه به تعداد گردشگران ایرانی و خارجی سه سال گذشته، میانگین نرخ رشد تعداد گردشگران داخلی و خارجی را محاسبه نموده و آن را مبنای محاسبه برآورد گردشگران داخلی و خارجی تا پایان برنامه سوم توسعه اقتصادی اجتماعی یعنی تا سال 1383 قرار می‏دهیم.
میانگین نرخ رشد گردشگری = 2×تعداد گردشگران سال 77 تعداد گردشگران سال 77 تعداد گردشگران سال 79
میانگین نرخ رشد گردشگران داخلی 5/2% = 100× 2 × 814787 814787 - 855486
میانگین نرخ رشد گردشگران خارجی 95/0% = 100 × 2 × 119649 119649 - 121927
اگر میانگین نرخ رشد 5/2% برای گردشگران داخلی و 95/0% برای گردشگران خارجی وارده به استان قم را مبنای محاسبه برای برآورد تعداد گردشگران داخلی و خارجی وارده به استان قم تا پایان برنامه سوم توسعه قرار دهیم، آنگاه تعداد گردشگران برای سالهای آینده تا پایان برناه سوم توسعه به صورت جدول 3 خواهد بود.

جدول (3) برآورد تعداد گردشگران داخلی و خارجی استان قم در سالهای 79 تا 83

سال

جمع

تعدادگردشگران داخلی

تعداد گردشگران‏ خارجی

1379

977413

855486

121927

1380

999958

876873

123085

1381

1023049

898795

124254

1382

1046698

9211264

125434

1383

1070921

944296

126625


مأخذ: ستاد تسهیلات زائرین

تعداد گردشگران تا پایان برنامه سوم یعنی تا سال 83 به 93508 گردشگر که 88810 گردشگر داخل و 4698 گردشگر خارجی، افزایش می‏یابد؛ به طور میانگین، هر سال 23377 گردشگر که 22202 گردشگر داخلی و 1175 گردشگر خارجی به تعداد گردشگران افزوده
می‏شود.

برآورد هزینه گردشگر
براساس گزارش ستاد تسهیلات زائرین، هزینه اقامت و غذا برای یک خانوار چهار نفره برای مدت اقامت یک شبانه روزدر استان قم 000/100 (یکصد هزار ریال) می‏باشد. (متوسط اقامت برای گردشگران داخلی یک شبانه روز و متوسط اقامت برای گردشگران خارجی 5 شبانه روز است.) حال هزینه غذا و اقامت برای هر گردشگر عبارت است از مبلغ بیست و پنج هزار ریال. مبلغ هزینه غذا و اقامت گردشگر داخلی برای اقامت یک شبانه روز 000/25 ریال و برای گردشگر خارجی مبلغ 000/145 ریال است.
براساس گزارش ستاد تسهیلات زائرین اگر هزینه حمل و نقل را 10% هزینه اقامت و غذا محاسبه کنیم هزینه اقامت و غذا و حمل و نقل برای یک گردشگر داخلی در مدت اقامت یک شبانه روز مبلغ 500/27 ریال و برای گردشگر خارجی 500/159 ریال برای مدت اقامت 5 شبانه روز است.
اگر هزینه غیراقامتی گردشگران برای استان قم از قبیل سوغات، صنایع دستی و نذورات را 10% مخارج غذا و اقامت و حمل و نقل فرض کنیم، آنگاه هزینه‏های غیر اقامتی برای گردشگران داخلی عبارت است از 2750 ریال و برای گردشگران خارجی مبلغ 15950 ریال است.
با توجه به مطالب مذکور، هزینه هر گردشگر داخلی در طی اقامت یک شبانه روز برابر با (سی هزار و دویست و پنجاه ریال) و برای گردشگر خارجی طی 5 شبانه روز اقامت برابر است با 30250=2750+27500
(یکصد و هفتاد و پنج هزار چهار صد و پنجاه ریال)175450=15950+159500
افزایش تعداد گردشگران استان قم می‏تواند به طور مستقیم و غیر مستقیم بر متغیرهای کلان اقتصادی و بخش‏های مختلف آن تأثیرگذار باشد.


تأثیر صنعت گردشگری بر متغییرهای کلان اقتصاد استان قم

تغییر در سطح اشتغال
با توجه به جمعیت 940151 نفر استان قم و نرخ اشتغال 94/29% و نرخ بیکاری (جویای کار 82/3%) جمعیت ده ساله و بیشتر استان قم در سال 1379، تعداد جمعیت فعال 252557 نفر، و نسبت به کل جمعیت در این سال 26% و همچنین تعداد شاغلین 223980 نفر می‏باشد، و نسبت به کل جمعیت 23% می‏باشد. نرخ بیکاری کع عبارت باشد از نسبت بیکاران (جویای کار) به جمعیت فعال، 31/11 بوده است. با توجه به نرخ بیکاری و جوان بودن جمعیت مسأله اشتغال‏زایی دارای اهمیت فراوانی است و این مسأله می‏تواند علاوه بر ایجاد درآمد و رونق اقتصادی از اثرات زیان‏بار فرهنگی اجتماعی بیکاری نیز جلوگیری نماید.
براساس استانداردهای جهانی به ازای ایجاد یک تخت اقامتی در منطقه 5 تا 7 شغل مستقیم و غیر مستقیم ایجاد می‏شود.
اگرچه امکانات استان قم با استاندارهای بین‏المللی تفاوت زیادی دارد؛ اگر این معیار را به سه شغل مستقیم و غیرمستقیم(29) تعدیل کنیم، بازهم تا پایان برنامه سوم توسعه، هر ساله امکان ایجاد 70131 فرصت شغلی جدید مستقیم و غیرمستقیم به وجود می‏آید.

تغییر در سطح درآمد
به طور مسلم، حضور گردشگران بیشتر در استان قم، سبب افزایش درآمد ملی استان می‏گردد. زیرا هزینه‏های گردشگران برای افراد جامعه به عنوان درآمد تلقی شده، و اگر هزینه گردشگران داخلی برای اقامت یک شبانه روز 30250 ریال و هزینه گردشگران خارجی برای اقامت 5 شبانه روز 175450 ریال (به قیمت سال 80) و تعداد گردشگران داخلی و خارجی را تا پایان سال 83 (برنامه سوم توسعه اقتصادی اجتماعی) در نظر بگیریم، می‏توانیم کل هزینه‏های گردشگران را تا پایان سال 83 طبق جدول 4 محاسبه نماییم.

جدول(4) برآورد هزینه‏های گردشگری داخلی و خارجی استان قم تا پایان برنامه سوم (83-79) هزار ریال

سال

جمع‏ مخارج ‏گردشگران

تعدادگردشگران داخلی

تعداد گردشگران‏ خارجی

1379

563/270/47

/451/877/25

092/392/21

1380

672/120/48

/408/525/26

264/595/21

1381

913/988/48

548/188/27

364/800/21

1382

610/877/49

215/868/27

395/007/22

1383

310/781/50

954/564/28

356/216/22


براساس جدول شماره 4 طی برنامه سوم توسعه مخارج گردشگر استان قم سالانه به طور متوسط مبلغ 750/691/877 ریال افزایش می‏یابد.
براساس محاسبه فوق و با توجه به ضریب تکاثری درآمد گردشگری، هر ساله تا پایان برنامه سوم توسعه به طور میانگین 500/383/755/1 ریال درآمد ملی استان از جهت گردشگری افزایش می‏یابد.با تغییر درآمد ملی استان حاصل از گردشگری، طبیعی است که درآمد سرانه حاصل از گردشگری هم تغییر می‏کند، براساس پیش بینی جمعیت در طول برنامه سوم توسعه و محاسبه درآمد ملی استان حاصل از گردشگری، درآمد سرانه حاصل از گردشگری طبق جدول شماره 75-4 سیر نزولی داشته، یعنی سرعت افزایش جمعیت بیشتر از سرعت افزایش درآمد حاصل از گردشگری می‏باشد.

تغییر در سطح مصرف
با افزایش درآمد افراد جامعه، انتظار می‏رود سطح مصرف هم افزایش یابد؛ چرا که درآمد یا به مصرف کالا می‏رسد و یا پس انداز می‏گردد، یک مطالعه توسط آقای دکتر طبیبیان در زمینه مصرف صورت گرفته است، میل نهایی به مصرف (MPC) برای کل کشور (504/0) برآورد گردیده است.(30) براین اساس و با توجه به مطالبی که قبلاً بیان شد، اگردرآمد ملی استان حاصل از گردشگری، طی برنامه سوم به طور متوسط سالانه 500/388/755/1 ریال افزایش یابد، میزان مصرف کل تا پایان برنامه سوم به طور متوسط سالانه 716/844 هزار ریال افزایش خواهد یافت.
800/715/884 = 504/0 × 800/388/755/1
تغییر در سطح پس انداز
افزایش درآمد ملی استان با توجه به میزان میل نهایی به پس انداز (MPC)، سبب افزایش پس‏انداز می‏شود. از آنجا که MPC+MPS=1 به راحتی می‏توان میل نهایی به پس‏انداز را محاسبه نمود. MPS=0496.
بنابراین افزایش پس‏انداز در استان قم با توجه به متوسط درآمد سالانه استان، طی برنامه سوم توسعه برابر است با690/672/870 = 496/0 × 500/388/755/1
ریال خواهد بود؛ یعنی پس‏انداز استان قم در طی برنامه سوم توسعه هر سال به طور متوسط 871 میلیون ریال از جهت گردشگری افزایش خواهد یافت.

سهم درآمد گردشگری در درآمد ملی استان قم
براساس نتایج آمارگیری از هزینه و درآمد خانوار شهری و روستایی در سال 1379(31) استان قم، درآمد ملی استان به مبلغ 610×3197778 ریال برآورد شده است. درآمد حاصل از گردشگری در این سال حدود 9/2% درآمد ملی استان می‏باشد که سهم بسیار پایینی است.

تأثیر صنعت گردشگری بر بخش‏های مختلف اقتصادی
بخش خدمات
صنعت گردشگری علاوه بر تأثیر بر متغیرهای کلان اقتصاد استان، بخشهای مختلف اقتصاد استان را نیز تحت تأثیر قرار می‏دهد. بخش خدمات با توسعه گردشگری در ارتباط تنگاتنگ بوده و آن را شدیدا تحت تأثیر قرار می‏دهد و شامل زیر مجموعه زیر می‏باشد. بازرگانی، رستوران و هتل‏داری، حمل و نقل، انبارداری و ارتباطات، خدمات عمومی.صنعت گردشگری می‏تواند بیشتر زیرمجموعه‏های بخش خدمات را تحت تأثیر قرار دهد. ولی با توجه به شرایط موجود استان، زیر بخشهای بازرگانی، رستوران و هتل‏داری و حمل و نقل بیشتر تحت تأثیر قرار گیرد. حال با توجه به هزینه اقامت و غذای، (هتل‏داری و رستوران) هر گردشگر، و تعداد گردشگران داخلی و خارجی، می‏توان مخارج گردشگران (بابت اقامت غذا) را که برای پخش خدمات، درآمد تلقی می‏شود، طی برنامه سوم توسعه 750/718/549 ریال افزایش می‏یابد، که با توجه به ضریب تکاثری گردشگری، درآمد حاصله بابت مخارج و اقامت و غذا به طور متوسط سالیانه 500/437/099/1 ریال در طی برنامه سوم افزایش می‏یابد.
در مورد صنعت حمل و نقل با توجه به این فرض که، هزینه حمل و نقل 10% هزینه اقامت و غذا می‏باشد، درآمد بخش حمل و نقل تا پایان برنامه سوم توسعه به طور متوسط سالانه مبلغ 750/943/109 ریال افزایش می‏یابد.
در مجموع درآمد بخش خدمات که شامل درآمد حاصل از اقامت و غذا و حمل و نقل گردشگری می‏باشد، به طور متوسط سالیانه یک میلیارد و دویست و نه میلیون ریال می‏باشد.
با توجه به این که صنعت گردشگری عمدتا یک صنعت خدماتی است، اثر آن به بخشهای دیگر اقتصادی از جمله صنعت و کشاورزی ناچیز می‏باشد که از بررسی آن صرف نظر می‏کنیم.

منابع:
1. تودارو، مایکل، توسعه اقتصادی در جهان سوم، سازمان برنامه‏و بودجه، 1364، ص288.
2. همتی، عبدالناصر، نگرشی بر دیدگاه‏ها و مسایل توسعه اقتصادی، سروش، 1376، ص109.
3. world tourist organization.
4. فرزانه، پروین، چشم‏انداز جهانگردی در سال 2000، دفتر بازاریابی و امور بین‏الملل سازمان ایرانگردی و جهانگردی، 1378، ص11.
5 فرزانه، پروین، چشم‏انداز گردشگری در سال 2000، دفتر بازاریابی و امور بین‏الملل سازمان ایرانگردی و جهانگردی، ص1.
6. همان.
7. سینایی، وحید، توسعه پایدار و گردشگری، ماهنامه تخصصی بازاریابی، شماره 4، 1378، ص27.
8. سفینة البحار، جلد 2، ص376.
9. راهنمای قم، انتشارات آستانه مقدسه، 1317، ص51.
10. فیض، گنجینه آثار قم، استوار، جلد 2، ص662، 1350.
11. راهنمای قم، انتشارات آستانه مقدسه، ص134، 1317.
12. همان.
13. همان.
14. همان.
15 همان.
16. همان.
17. ناصر الشریعه، محمد حسین، تاریخ قم، دارالفکر، 1350، ص287.
18. راهنمای قم، دفتر آستانه قم، چاپخانه مجلس، 1371.
19. همان.
20. همان.
21. همان.
22. راهنمای جامع جهانگردی استان قم.
23. همان.
24. مدیریت میراث فرهنگی استان قم سال 1379.
25 همان.
26. گزارش اقتصادی اجتماعی استان قم، سال 1378، ص111.
27. همان.
28. سازمان ایرانگردی و جهانگردی، طرح تحقیقاتی نظرسنجی، فروردین 79.
29. الوانی، سید مهدی، اصول و مبانی جهانگردی، انتشارات بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی، تهران، 1373، ص197.
30. طبیبیان، محمد، پیش بینی مصرفی سرانه کالاهای اساسی، فصلنامه اقتصادی استان اصفهان، شماره 3، خرداد 1360.
31. آمارنامه استان قم، 1379، ص362.